Tombola i Smorfia czyli o liczbach w Neapolu

Prowadzący energicznie potrząsa wiklinowym panariello (koszyk) i wyciąga z niego kolejny żeton. Podaje numer, a jeden z graczy krzyczy “Tombola!” Rozgrywka skończona, można zacząć od nowa.
Taka scenka rozgrywa się w Boże Narodzenie w wielu neapolitańskich domach. Właściwie powinnam napisać “we włoskich”, bo grę znają w całej Italii, ale tylko w Neapolu tombola łączy się ze Smorfią, a Smorfia z nadzieją na lepsze jutro.

Ale zacznijmy od początku…

La tombola napoletana – historia i zasady gry

Mamy 1734 rok, na tronie zasiada Karol III z dynastii Burbonów, a neapolitańczycy lubią gry hazardowe. Król widzi potencjał w zalegalizowaniu lotto, bo zwiększy to przychód do kasy, ale Kościół mówi “Nie”, bo hazard odciąga od modlitwy. Ostatecznie tron i ołtarz dochodzą do porozumienia zakazując obstawiania, ale tylko w dni świąteczne. Spróbuj jednak zabronić czegoś neapolitańczykowi, a ten znajdzie na to sposób. Nie od parady mówi się o nim, że l’arte d’arrangiarsi (sztuka radzenia sobie w każdej sytuacji) opanował do perfekcji. Gry w lotto zakazano w miejscach publicznych, ale przecież “Wolnoć, Tomku, w swoim domku!” Tak powstaje tombola napoletana – loteria dostosowana do warunków domowych, w którą do dziś gra się właśnie w czasie świąt.
Ponoć, nie można było wykrzykiwać wylosowanych numerów, bo to nasunęłoby skojarzenie, że w danym miejscu łamie się zakaz. Każdej liczbie przypisano więc znaczenie zgodnie ze Smorfią i na głos podawano symbol, a nie cyfrę.

*

Tombola składa się z:

  • dużej planszy z liczbami od 1 do 90;
  • żetonów od 1 do 90, które wyciąga się z koszyka – ‘o panariello;
  • małych plansz z 15 numerami, które rozdaje się graczom.

Tombola

Tombola

Zanim gra się rozpocznie, ustala się symboliczną wygraną za poszczególne poziomy. Osoba prowadząca losuje żeton, odczytuje liczbę i kładzie go na dużej planszy. Gracze oznaczają ten numer u siebie (jeśli go mają). Do oznaczania używa się najczęściej “ciociole natalizie” czyli czegoś ze świątecznego stołu np. orzeszków czy skórek pomarańczy, ale też ziarenek lub guzików.

Poziomy, za które rozdziela się wygraną to:

  • ambo – dwa numery w tym samym rzędzie;
  • terno – trzy numery w rzędzie;
  • quaterna – cztery numery w rzędzie;
  • cinquina- pięć numerów w rzędzie;
  • tombola- cała plansza.

Wygrywa osoba, która jako pierwsza zbierze całą planszę i krzyknie Tombola! 

Tombola

Tombola napoletana – znaczenie numerów

  1. L’Italia
  2. ‘A criatura – dziewczynka
  3. ‘A jatta – kotka
  4. ‘O puorc – świnia
  5. ‘A mana – dłoń
  6. Chella ca guarda ‘nterra – “ta, który patrzy w ziemię”, wagina
  7. ‘O Vasetto – naczynie
  8. ‘A Maronna – Matka Boska
  9. ‘A figliata – potomstwo
  10. ‘E fasule – fasola
  11. ‘E surice – małe myszy
  12. ‘E surdate – żołnierze
  13. Sant’Antonio – św. Antoni
  14. ‘O mbriaco – pijak
  15. ‘O guaglione – chłopak
  16. ‘O culo – tyłek, ale też “culo” w znaczeniu traf, szczęście
  17. ‘A desgrazia – nieszczęście
  18. ‘O sango – krew
  19. ‘A resata – śmiech
  20. ‘A festa – święto
  21. ‘A femmena annura – naga kobieta
  22. ’O pazzo – wariat
  23. ‘O scemo – głupek
  24. ‘E gguardie – siły porządkowe
  25. Natale – Boże Narodzenie
  26. Nanninella – Ania, ale też: św. Anna, matka Maryi
  27. ‘O Cantero – nocnik
  28. ‘E zzizze – piersi
  29. ‘O pate d”e criature – “ojciec wszystkich dzieci”, penis
  30. ‘E ppalle d”o tenente – jądra porucznika
  31. ‘O padrone ‘e casa – gospodarz
  32. ‘O capitone – węgorz
  33. ll’anne ‘e Cristo – wiek Chrystusowy
  34. ‘A capa – głowa
  35. L’aucielluzzo – mały ptak
  36. ‘E castagnelle – kastaniety
  37. ‘O monaco – zakonnik
  38. ‘E mmazzate – ciosy
  39. ‘A funa n’ganna – sznur na szyi
  40. ‘A paposcia – przepuklina
  41. ‘O curtiello – nóż
  42. ‘O ccafè – kawa
  43. ‘Onna pereta fore ‘o balcone – kobieta plotkująca przez balkon
  44. ‘E cancelle – więzienie
  45. ‘O vino buono – dobre wino
  46. ‘E denare – pieniądze
  47. ‘O muorto – zmarły
  48. ‘O muorto che parla – zmarły, który mówi
  49. ‘O piezzo e carne – kawałek mięsa, też: ciało
  50. ‘O pane – chleb
  51. ‘O ciardino – ogród
  52. ‘A mammà – mama
  53. ‘O viecchio – starszy człowiek
  54. ‘O cappiello – kapelusz
  55. ‘A museca – muzyka
  56. ‘A caruta – upadek
  57. ‘O scartellato – garbaty człowiek
  58. ‘O paccotto – paczka
  59. ‘E pile – włosy
  60. Allamentarse – narzekanie
  61. ‘O cacciatore – myśliwy
  62. ‘O muorto acciso – osoba zamordowana
  63. ‘A sposa – panna młoda
  64. ‘A sciammeria – eleganckie ubranie
  65. ‘O chianto – płacz
  66. ‘E ddoje zetelle – dwie panny
  67. ‘O totano int’a chitarra – dosłownie: kalmar w gitarze; też: akt seksualny
  68. ‘A zuppa cotta – zupa
  69. Sott’e ‘ncoppa – do góry nogami
  70. ‘O palazzo – budynek
  71. L’ommo ‘e mmerda – dupek
  72. ‘A meraviglia – cud
  73. ‘O spitale – szpital
  74. ‘A rotta – grota Bożego Narodzenia
  75. Pullecenella – Pulcinella
  76. ‘A funtana – fontanna
  77. ‘E riavule – diabły
  78. ‘A bella figliola – piękna dziewczyna, też: prostytutka
  79. ‘O mariuolo – złodziej
  80. ‘A vocca – usta
  81. ‘E sciure – kwiaty
  82. ‘A tavula ‘mbandita – nakryty stół
  83. ‘O maletiempo – brzydka pogoda
  84. ‘A cchiesa – kościół
  85. L’aneme ‘o Priatorio – dusze czyśćcowe
  86. ‘A puteca – sklep
  87. ’E perucchie – wszy
  88. ‘E casecavalle – caciocavallo, rodzaj sera
  89. ‘A vecchia – stara kobieta
  90. ‘A paura – strach

*

Mówiąc o tombola nie sposób nie wspomnieć o “la tombolata” – wieczornych rozgrywkach organizowanych w bassi “quartieri popolari” (mieszkania uboższych dzielnic), na które wstęp mają tylko kobiety i femminielli. Taką tombolatę pokazuje m.in. “Liczby i marzenia” Anny Bucchetti, najlepszy film dokumentalny Millenium Docs Against Gravity w 2006 roku.

Kim jest femminiello?

Femminiello to potocznie “trzecia płeć” Neapolu. Homoseksualny mężczyzna, który przebiera się za kobietę i zachowuje w sposób jej przypisany. Il femmenèlla (neapolit.) jest postrzegany jako ktoś, kto przynosi “ciorta” (neapolit.) czyli szczęście. Właśnie z tego powodu, podczas wieczornych tombolat to femmenèlla losuje numery. Często też, jako jedna z pierwszych osób, bierze w ramiona nowonarodzone dziecko, by zapewnić mu powodzenie.

Podczas nocnej tombolaty, losujący podaje znaczenia numerów zgodnie ze Smorfią i układa je w całość pod postacią historyjki, często sprośnej i wulgarnej. Do tego nawiązuje inna nazwa – la tombola vajassa czyli scostumata (nieprzyzwoita).
“Tombola vajassa” to też gra w formie spektaklu. W tej wersji udział mogą brać mężczyźni i dzieci, więc język, choć nadal pełen aluzji, jest mniej wulgarny.

La Smorfia napoletana

Wspomniałam, że w tomboli podaje się znaczenie liczby zgodnie ze Smorfią. No dobrze, ale co to właściwie jest?
La Smorfia to księga snów, której nazwa pochodzi najpewniej od boga Morfeusza. Teorii jej powstania jest kilka, a u podstaw stoi przekonanie, że wszystko można opisać za pomocą liczb. Smorfia to rodzaj słownika, w którym pojawiają się setki symboli i numery im przypisane. Znaczenia niektórych są tak powszechne, że możecie usłyszeć tekst typu: “Ma sei il 23?!” – “Jesteś głupi, czy jak?”

W Neapolu całkiem normalną praktyką było pójście do punktu lotto (la ricevitoria), opowiedzenie swojego snu i wspólne sprawdzenie w Smorfii, jakie numery powinno się obstawić.

Doskonale przedstawił to Luciano De Crescenzo w tej scence:

*

“- Gówno to 71.
– Tak naprawdę, powiedziałam “kupa”.
– To tak samo, 71. Jeśli się nie mylę, tam byli też karabinierzy? To będzie 36.
– Było ich dwóch i jechali konno.
– Jechali konno? Dopiero teraz to Pani mówi? Karabinierzy na koniach to 20. Pani mówiła, że idą dlatego było 36. I co teraz robimy? Mamy 20 i 36, wybieramy obie te liczby – dwóch karabinierów na nogach i dwóch karabinierów konno?
– Proszę Pana o cierpliwość, to nie jest mój sen, to sen mojej siostry. Ja gram zawsze, ale nigdy nic mi się nie śni. Zawsze, gdy chcę grać, idę do mojej siostry i mówię: Carmeli’ śnij dziś coś dobrego, a ja jutro obstawię 5000 lirów.
– Rozumiem Panią, ale trzeba być dokładnym. Karabinierzy są różni, proszę spojrzeć. Mamy karabinierów w Afryce to 56, karabinierzy aresztowani, karabinierzy z trąbą. Grali na trąbie ci karabinierzy?
– Carmeli’ grali na trąbie?
– Co?
– Grali na trąbie?!
– Nie! To nie była trąbka.
– Byli w mundurach? Jak byli ubrani ci karabinierzy?
– Carmeli’ jak byli ubrani?
– Mieli pióropusze? Czerwone, niebieskie?
– Nie! Mieli pióra!
– Pióra?! To byli bersalierzy, a nie karabinierzy! Ci mają 85.
– Carmeli’ to byli na pewno bersalierzy?
– Tak! To byli bersalierzy na koniach.
– Nie ma czegoś takiego jak bersalier na koniu!
– Ale ja miałam taki sen!”

*

Jak wiadomo, neapolitańczycy mają smykałkę do interesów, co w połączeniu z l’arte d’arrangiarsi daje nam spory wykaz ciekawych “zawodów”. W kontekście lotto wchodzi nam tu Il Cabalista/ ‘o Assistito. To człowiek utrzymujący, że ma zdolności przepowiadania numerów, więc- za drobną opłatą- opowiada sny, by na ich podstawie słuchacze wybrali numery do obstawienia. Oczywiście, jeśli obstawione numery nie wypadły w losowaniu, to nigdy nie była wina Assistito tylko obstawiającego, który ewidentnie czegoś nie zrozumiał.

W tej scence na przykład Don Gaetano opowiada w transie o swoim śnie. Szczegółów jest mnóstwo, ale najważniejsze to te wypowiadane w momencie, gdy dotyka swojej blizny. To do nich słuchający powinien przypisać numery i je obstawić ;)

*

Na potrzeby tego tekstu zerknęłam do Smorfii mojej teściowej. Zobaczmy razem jak wygląda w środku.

Neapol smorfia

Smorfia to rodzaj słownika, gdzie każdemu symbolowi przypisano numer oraz…

Neapol smorfia

…sennik z przyporządkowanymi liczbami.

Neapol smorfia

No ale, mili Państwo, tu potrzebna jest precyzja! Bez niej szansa na wygraną jest marna. Spójrzmy na taką kawę na przykład. Śniła się wam kawa i co? Jeśli tak po prostu ją piliście to 90.

Neapol smorfia

Ale jaka ta kawa była? Z mlekiem, z czekoladą, mielona? W kawiarce z miedzi, ze srebra, w elektrycznej? A może w dzbanku? Ale z czego? Z porcelany, gliny, ceramicznym?

Neapol smorfia

Może piliście ją w konkretnym mieście?

Neapol smorfia

A może tę kawę prażyliście? Oj, to niedobry sen na niedzielę, bo oznacza dużo pracy. Obstawcie więc 32. Może wygracie i wtedy pracy będziecie mieć tyle, ile chcecie.

Neapol smorfia

Jak widzicie, obstawianie to nie taka prosta sprawa ;)

Jeśli nie wesprze nas Assistito to może “czaszka Paschalisa” czyli o’ capa e Pascale z cmentarza Fontanelle? Wszak, w Neapolu wszystkie chwyty dozwolone, łącznie z poruszeniem nieba i czyśća.

Jeśli jednak wolicie bardziej nowoczesne rozwiązania, możecie skorzystać z Internetu i opisać wasz sen, do którego automat przypisze Smorfijne numery, na przykład TU lub TU

*

Dlaczego gry i liczby mają dla neapolitańczyków takie znaczenie? Próbował to wyjaśnić Giuseppe Imbucci, wykładowca Uniwersytetu w Salerno, który prowadził badania nad grami hazardowymi. Odszedł on od patrzenia na gry typu lotto/ tombola, jak na coś, co po prostu wyrasta z tradycji i postrzegał jako element mentalności mieszkańców danego miejsca, w tym przypadku Neapolu.
Imbucci widział hazard jako coś, co pomaga znosić codzienność, zwłaszcza w biednych dzielnicach. Skłonność do grania byłaby więc sposobem stawiania czoła problemom. Jak wyjaśniał w swoich badaniach, dla ubogich gra nie jest marnotrawieniem pieniędzy, jak twierdzą klasy średnie i snobi dystansujący się od takich “prostych” zwyczajów. Bogaty może przewidzieć, planować, oszczędzać, biedak nie – ma tylko teraźniejszość i sny o lepszym jutrze. W grze nie tyle chodzi więc o wygraną, co o nadzieję, która nic nie kosztuje, a pozwala marzyć.

Matilde Serao w “Il ventre di Napoli” o lotto napisała tak:

„Lotto jest wielkim marzeniem, które żywi neapolitańską fantazję: to idea, która na stałe mieszka w tych ognistych mózgach; to wielka, szczęśliwa wizja, która zaspokaja uciśnionych; halucynacja, która zabiera dusze. (…) Lud Neapolu, który jest trzeźwy, nie nabiera się na mocne trunki, nie umiera w delirium; nabiera się i umiera dla lotto. Lotto jest trunkiem Neapolu.” 

*

Tombola to ciekawy pomysł na pamiątkę z Neapolu, która posłuży na dłużej. Okazjonalnie dostaniecie ją też na Allegro. 

Zasady tomboli wykorzystuje się też w nauce języków, więc jeśli wy lub wasze dzieci zaczynacie przygodę z włoskim, możecie wykorzystać to do nauki na przykład w formie: Tombola illustrata dla dzieci, poziom językowy A1 i Tombola dei verbi, też na poziomie A1.

*

Mam nadzieję, że ten temat był dla was interesujący :) Zależy mi na pokazywaniu Neapolu nie tylko od turystycznej strony (co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść), ale też (a może przede wszystkim) od strony jego kultury. Dajcie znać czy chcecie więcej takich tematów :)

A presto!

 

 

Neapol- nasz przewodnik:
Neapol “na start”
1– Muzeum Sansevero i Chrystus spowity całunem
2– Najbardziej znane pizzerie w Neapolu
3– Castel Sant’Elmo i Certosa San Martino
4– Cmentarz Fontanelle
5– Kościół Gesu Nuovo i klasztor św. Klary
6– Marechiaro
7– Podziemny Neapol
8– Tunel Burbonów
9– Teatr San Carlo
10– Neapol śladami Gustawa Herlinga-Grudzińskiego
11– Neapol śladami ojca Dolindo Ruotolo
12– Kulinarny przewodnik po Neapolu
13– Wyspa Gaiola i plaże w Neapolu
14– La farmacia degli Incurabili
15- Donnaregina Vecchia i Donnaregina Nuova
16– Katakumby San Gennaro i San Gaudioso
17– Święty January i jego cud
18– Co kupić w Neapolu- Pamiątki i prezenty dla miłośników miasta
19– Neapol w polskiej kulturze. Literacki przewodnik po mieście
20– Neapol za darmo czyli atrakcje, za które nic nie zapłacisz
21– Spacerownik po Neapolu. Z Piazza dei Martiri do Salita del Petraio
22– Pizzofalcone i Borgo Santa Lucia
23– Neapol śladem kobiet
24– Neapol śladami św. Giuseppe Moscati
25– Spacer po centrum Neapolu- decumano superiore

26– Spacer po centrum Neapolu- via dei Tribunali (decumano maggiore)
27– Spacer po centrum Neapolu- Spaccanapoli
28Szopka neapolitańska

*

Inne wpisy dotyczące Neapolu:
Relacja naszej czytelniczki z jej pierwszego wyjazdu do Neapolu
Neapolitańczycy okiem Luciano de Crescenzo
Czy Neapol jest bezpieczny dla kobiety podróżującej solo?
Neapol od kuchni- przepisy
Książki o Neapolu
Muzyka Neapolu
Nie jedź do Neapolu jeśli… Trzy typy osób, którym nie będzie w tym mieście łatwo

Jeśli chcesz być na bieżąco, zerknij na nasz profil:
* na Facebooku lub
* na Instagramie